ΗΤΑΝ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ ΤΟΥ 1944

Οταν οι Αθηναίοι ζητωκραύγαζαν την ελευθερία
Για πρώτη φορά έπειτα από 71 χρόνια η Ελληνική Πολιτεία διοργανώνει μια μεγάλη σειρά εκδηλώσεων με σημείο αναφοράς την απελευθέρωση της Αθήνας από τους Γερμανούς. Πέμπτη 12 Οκτωβρίου 1944.


«Ημουν 15 ετών. Ο λαός έβλεπε τους ναζί να φεύγουν και ζητωκραύγαζε», θυμάται η Μάρω Δεσύλλα
Οι καμπάνες των εκκλησιών κτυπούσαν χαρμόσυνα, ένα προσκλητήριο στους κατοίκους της πρωτεύουσας να ξεχυθούν στους δρόμους φωνάζοντας «ελευθερία».
Ηταν το τέλος μιας μαύρης περιόδου όπου εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από τις σφαίρες και τα βασανιστήρια των ναζί, αλλά και από τον τραγικό λιμό, την πείνα. Η λεηλασία κάθε πλουτοπαραγωγικής πηγής ήταν η αιτία να γεμίσουν οι δρόμοι από πτώματα ανθρώπων που έπεφταν εξαντλημένοι από την ασιτία. Εβδομάδες πριν αρκετές συνοικίες, Καισαριανή, Βύρωνας, Κοκκινιά, ήταν ουσιαστικά ελεύθερες, ενώ οι ναζί συνέχιζαν τις εκτελέσεις μέχρι το τέλος.
Κατέκλυσαν το Κέντρο
Εκείνο το πρωινό από την Ακρόπολη κατέβηκε η σβάστικα, το μισητό σύμβολο του εχθρού. Καθώς τα καμιόνια έφευγαν, το πλήθος κατέκλυσε το κέντρο της Αθήνας και στήθηκε ένα ξέφρενο πανηγύρι από χιλιάδες ανθρώπους που γιόρταζαν την απελευθέρωση. Τις ίδιες ώρες στον Πειραιά μαχητές του ΕΛΑΣ, του ΕΑΜ, πολίτες και αστυνομικοί έδωσαν σκληρή μάχη με τους Γερμανούς για να μην ανατιναχθεί το εργοστάσιο της Ηλεκτρικής που τροφοδοτούσε την πρωτεύουσα.


«Την ημέρα της απελευθέρωσης ήμουν αρχηγός της ομάδας Κ της ΠΕΑΝ», λέει ο Επ. Σπηλιωτόπουλος
Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων, η Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων φιλοξενεί έκθεση με τίτλο «Αθήνα 1940-1944. Η πόλη και οι άνθρωποί της. Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση, Απελευθέρωση». Η έκθεση περιλαμβάνει σπάνια ντοκουμέντα, φωτογραφίες, έγγραφα και οπτικό υλικό από πολλούς φορείς και εθνικά αρχεία. Αύριο Κυριακή στις 11 π.μ. στα Προπύλαια ξεκινά ιστορικός περίπατος με θέμα «Αναζητώντας τα ίχνη της Κατοχής στην Αθήνα» με τον ιστορικό κ. Μενέλαο Χαραλαμπίδη, ενώ τη Δευτέρα το υπ. Εθνικής Αμυνας και η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού παρουσιάζουν πρώτη φορά τα Γερμανικά Αρχεία Κατοχής.
Αρχειακό υλικό


«Ο κόσμος είχε υποψιαστεί ότι φεύγουν οι Γερμανοί. Ηταν για όλους μια μέρα γιορτής», λέει ο Π. Σακελλαρόπουλος«Είναι η πρώτη φορά που εορτάζεται η ημέρα της απελευθέρωσης. Σήμερα έχουμε έρευνες, διαθέσιμο αρχειακό υλικό και επιστημονικό υπόβαθρο για να υποστηρίξουμε μια σειρά εκδηλώσεων, μετά από 71 χρόνια» λέει ο κ. Μ. Χαραλαμπίδης. Οπως εξηγεί η περιδιάβαση στην Αθήνα της Κατοχής αναφέρεται σε εμβληματικά σημεία και γεγονότα, ανάμεσα σε τόσα άλλα που διαδραματίστηκαν εκείνη την εποχή. Η πρώτη διαδήλωση, η πρώτη απεργία, οι χώροι κράτησης και βασανισμού αντιστασιακών, τα καζίνα των μαυραγοριτών και η ανατίναξη του κτιρίου της ΕΣΠΟ, έδρα των Ελλήνων φιλοναζί στις 20 Σεπτεμβρίου 1942. Ηταν το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ στην Αθήνα που έκανε η ΠΕΑΝ με αρχηγό τον Κώστα Περρίκο.


Σήμερα, τρία μέλη της οργάνωσης, νέα παιδιά τότε, θυμούνται την ημέρα της απελευθέρωσης.
ΜΑΡΩ ΔΕΣΥΛΛΑ
Οι Γερμανοί εκτελούσαν μέχρι το τέλος

«Την ημέρα που έφυγαν οι ναζί, ξεχύθηκε ο κόσμος στους δρόμους και ζητωκραύγαζε. Η γειτονιά ήταν ελεύθερη και εμείς είχαμε φτιάξει σημαιάκια και στολίσαμε τον δρόμο» λέει η κ. Μάρω Δεσύλλα, η οποία μετείχε στην ΠΕΑΝ. «Ηουν 14-15 ετών. Μοιράζαμε προκηρύξεις, και βοηθούσαμε σε ένα γειτονικό σπίτι όπου κρυβόντουσαν Εγγλέζοι. Μέχρι την απελευθέρωση οι γονείς μου δεν ήξεραν τίποτα, το είπα όταν έφυγαν οι γερμανοί, οι οποίοι έκαναν εκτελέσεις μέχρι το τέλος. Το πρώτο διάστημα ήταν πανηγυρικό. Οσο περνούσαν οι ημέρες όμως φαινόταν τι θα ακολουθήσει. Εγώ δεν ήμουν ηρωίδα, παιδάκια ήμασταν. Ηρωίδα ήταν η Λέλα Καραγιάννη που είχε πέντε παιδιά, όπως και η Μπίμπα που μετέφερε τα εκρηκτικά στην ανατίναξη της ΕΣΠΟ. Καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε διά πελέκεως στη Γερμανία».
ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΣΠΗΛΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ
Ανέβηκα στην ταράτσα και ύψωσα την ελληνική σημαία
«Την ημέρα της απελευθέρωσης ήμουν αρχηγός της ομάδας Κ της ΠΕΑΝ και υποδιοικητής λόχου της κυβέρνησης του Καΐρου. Μπήκαμε στα παλαιά ανάκτορα και στο γερμανικό Ναυαρχείο που βρισκόταν Βουκουρεστίου και Πανεπιστημίου», λέει ο κ. Επαμεινώνδας Σπηλιωτόπουλος, επίτιμος καθηγητής Νομικής και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, νεαρός 18 ετών τότε. Ο πατέρας του είχε οριστεί από την Κυβέρνηση του Καΐρου στρατιωτικός διοικητής Αττικής εν όψει της απελευθέρωσης. Οπως εξιστορεί στο βιβλίο του «Ενας έφηβος στην Κατοχή», στου Ζωγράφου οι Γερμανοί από τον Σεπτέμβριο δεν έβγαζαν περιπολίες, ταγματασφαλίτες εξουδετερώθηκαν και αρχές Οκτωβρίου ένοπλες ομάδες εγκαταστάθηκαν σε κτίρια του κέντρου εν αναμονή της μεγάλης ημέρας.
«Πήγα στο σπίτι, είπα στη μητέρα μου ότι φεύγουν οι Γερμανοί, ανέβηκα στην ταράτσα ύψωσα τη σημαία και έριξα μερικούς πυροβολισμούς. Σε πέντε λεπτά γέμισε η περιοχή σημαίες... Είχα εντολή από τη Στρατιωτική Διοίκηση, πήρα καμιά δεκαριά μέλη του λόχου και τρέξαμε στα Παλαιά Ανάκτορα, τη Βουλή, όπου δεν υπήρχε κανένας μέσα...».
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ
Μια λαοθάλασσα γιόρταζε την απελευθέρωση
«Εκείνη την εποχή ήμουν έφηβος, αλλά ήταν τα πλέον αποφασιστικά χρόνια της ζωής μου», λέει ο κ. Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, καθηγητής Ψυχιατρικής, ο οποίος μετείχε στην ΠΕΑΝ με εφαλτήριο την Καλλιθέα. Λίγες ημέρες πριν, είχε συλληφθεί και γλίτωσε από θαύμα.
«Ο κόσμος είχε υποψιαστεί ότι φεύγουν οι Γερμανοί. Ηταν για όλους μια ημέρα γιορτής μετά τις μαύρες ημέρες της κατοχής. Οι Γερμανοί έφευγαν, κατέβασαν τη σημαία από την Ακρόπολη, ενώ είχαν κάνει τις τελευταίες εκτελέσεις. Το Σύνταγμα γέμισε με κόσμο, με σημαίες μια λαοθάλασσα με ενθουσιασμό να γιορτάζει την απελευθέρωση, πανζουρλισμός. Ηταν ένα συναίσθημα αγαλλίασης, το οποίο δεν περιγράφεται. Υπήρχε όμως συγχρόνως σε πολύ κόσμο και ένα μούδιασμα, με τις σκέψεις: τι θα γίνει τώρα, τι θα ακολουθήσει;».
Η Στοά Αρσάκη Το στέκι των μαυραγοριτών
«Αποτελεί την αφορμή να μιλήσουμε για τη μαύρη αγορά όταν οι στοές είχαν γίνει παράνομα στέκια αγοραπωλησίας τροφίμων», λέει ο κ. Χαραλαμπίδης. «Στην Πανεπιστημίου ήταν και το παράνομο καζίνο, η ρουλέτα των Γερμανών. Εκεί οι μαυραγορίτες τζογάρανε, ενώ οι Γερμανοί στρατολογούσαν πράκτορες για τα SS».
Ομήρου & Πανεπιστημίου
Ματωμένη πορεία
Τον Ιούλιο του 1943 το ΕΑΜ οργά-νωσε τη μεγαλύτερη αντιστασιακή διαδήλωση, ως αντίδραση στην επέκταση της βουλγαρικής κατοχής σε Κ. Μακεδονία και Θεσ-σαλονίκη. Γερμανικό καμιόνι με πυροβόλο εμβόλισε το πλήθος και σκοτώθηκαν 15 άτομα. Η διαδήλωση διαλύθηκε, αλλά το σχέδιο ματαιώθηκε.
Πατησίων και Γλάδστωνος
Η ανατίναξη της ΕΣΠΟ το 1942
Η αντιστασιακή οργάνωση ΠΕΑΝ, υπό τον Κ. Περρίκο, ανατίναξε τα γραφεία της φιλοναζιστικής ΕΣΠΟ, που στόχο είχε να αποσταλεί ελληνικό σώμα στο ρωσικό μέτωπο. Η Ελλάδα ήταν η μοναδική χώρα που δεν έστειλε στρατό με στολή της Βέρμαχτ. Η ανατίναξη ήταν το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ της Κατοχής στην Αθήνα. Πολλά μέλη της ΠΕΑΝ συνελήφθησαν, ύστερα από προδοσία και εκτελέστηκαν.
Μασσαλίας (στο πλάι της Νομικής)
Το νεκροτομείο
Εδώ βρισκόταν το Νεκροτομείο Αθηνών. Ηταν το σημείο όπου κατέληγαν τα φορτηγά και τα κάρα του δήμου, τα οποία μετέφεραν τους νεκρούς από τον λιμό της Κατοχής. Τον χειμώνα '41-'42 χιλιάδες άνθρωποι έπεφταν νεκροί από ασιτία στους δρόμους, στις πλατείες ή μέσα στα σπίτια τους. Εκτιμήσεις αναφέρουν ότι μόνο σε Αθήνα και Πειραιά χάθηκαν 40.000-45.000 άνθρωποι.
Κοραή 4
Το μέγαρο της Κομαντατούρ
Εκεί είχαν εγκατασταθεί υπηρεσίες διοίκησης των ναζί, ενώ τα υπόγεια καταφύγια είχαν μετατραπεί σε φυλακές και τόπους μαρτυρίου. Υπάρχουν και σήμερα εμφανή τα ίχνη των θυμάτων. Μηνύματα χαραγμένα σε τοίχους πριν από την εκτέλεση, ονόματα ανθρώπων, ημερομηνίες, σχέδια. Ο «Χώρος Ιστορικής μνήμης 1941-1944» λειτουργεί Τρίτη έως Σάββατο 9 π.μ.-2 μ.μ.
Σταδίου 15, κτίριο ΟΤΕ
Η πρώτη απεργία
Η πρώτη κατοχική απεργία έγινε από τους «Τριατικούς», οι εργαζόμενοι δηλαδή στα τρία ταυ: τηλέφωνα, τηλέγραφος και ταχυδρομεία. Διοργάνωσαν τη μεγάλη κινητοποίηση στις 12 Απριλίου 1942. Στο ίδιο σημείο έγινε και ενα μεγάλο «μπλόκο» στις 3 Μαΐου του '44.
Κολωνάκι, Μέρλιν 6
Εδρα της Γκεστάπο
Η έδρα της τρομερής Γκεστάπο. Στα κρατητήρια βασανίστηκαν χιλιάδες Ελληνες που είχαν συλληφθεί από τα SS. Ανάμεσα στους Γερμανούς εκτελεστές δρούσαν και οι Ελληνες καταδότες. Πολλά θύματα μεταφέρονταν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και το Χαϊδάρι, όπου εκτελούνταν

.
Γιώργος Αποστολίδης
Φωτό: Χάρης Γκίκας

ethnos