Μια βολτα στην ιστορια του Μεταξουργειου

Το Μεταξουργειο ειναι συνοικια στο βορειοδυτικο τμημα του Ιστορικου Κεντρου της πολης των

Αθηνων. Περιπου στο κεντρο της περιοχης βρισκεται η ομωνυμη πλατεια, στην οποια υπαρχει μαρμαρινη κρηνη.

Μετα τη συσταση του Ελληνικου κρατους, η προοπτικη ανεγερσης των ανακτορων στον Κεραμεικο, οδηγησε πολλους επιφανεις της εποχης, οπως ο αυστριακος πρεσβυς Προκες φον Οστεν, η Δουκισσα της Πλακεντιας και oι πριγκηπες Ιωαννης Καρατζας και Γεωργιος Καντακουζηνος, να αγορασουν κτηματα η να κτισουν οικιες στην περιοχη. Ο τελευταιος, μαλιστα, ανεγηρε μεγαλη οικοδομη, γνωστη ως Μεγαρο Καντακουζηνου, με την προοπτικη της εκμεταλλευσης του κτιριου ως εμπορικου κεντρου, ενα σχεδιο που ναυαγησε οταν τελικα αποφασιστηκε τα ανακτορα να κτιστουν στο τοτε αλλο ακρο της πολης, στη σημερινη πλατεια Συνταγματος. Το ημιτελες κτισμα αγοραστηκε απο την εταιρεια του μεταξουργειου και γκρεμιστηκε ωστε να ανεγερθουν οι εγκαταστασεις του.

 

Μετα τη συσταση του Ελληνικου κρατους, η προοπτικη ανεγερσης των ανακτορων στον Κεραμεικο, οδηγησε πολλους επιφανεις της εποχης, οπως ο αυστριακος πρεσβυς Προκες φον Οστεν, η Δουκισσα της Πλακεντιας και oι πριγκηπες Ιωαννης Καρατζας και Γεωργιος Καντακουζηνος, να αγορασουν κτηματα η να κτισουν οικιες στην περιοχη. Ο τελευταιος, μαλιστα, ανεγηρε μεγαλη οικοδομη, γνωστη ως Μεγαρο Καντακουζηνου, με την προοπτικη της εκμεταλλευσης του κτιριου ως εμπορικου κεντρου, ενα σχεδιο που ναυαγησε οταν τελικα αποφασιστηκε τα ανακτορα να κτιστουν στο τοτε αλλο ακρο της πολης, στη σημερινη πλατεια Συνταγματος. Το ημιτελες κτισμα αγοραστηκε απο την εταιρεια του μεταξουργειου και γκρεμιστηκε ωστε να ανεγερθουν οι εγκαταστασεις του.

H σταδιακη επεκταση του αρχικου εργοστασιου επεξεργασιας μεταξιου σε ολοκληρο συγκροτημα, απετρεψε για αρκετο χρονικο διαστημα (εως το 1875 περιπου) τη δημιουργια οικιστικων ζωνων στην περιοχη. Σε αυτο συνεβαλε και η ιδρυση του Ορφανοτροφειου Χατζηκωστα το 1856, το οποιο πλαισιωναν εργαστηρια επαγγελματικης καταρτησης των φιλοξενουμενων παιδιων και, αργοτερα, η εγκατασταση του γειτονικου εργοστασιου παραγωγης φωταεριου (1859-61). Σημαντικη ηταν επισης η παρουσια καταστηματων σιδηροκατασκευων και αμαξοποιειων, που μεταπηδησαν στο Μεταξουργειο απο την ομορη περιοχη της Πλατειας Ελευθεριας (Κουμουνδουρου).

Το τελευταιο τεταρτο του 19ου αι. στο Μεταξουργειο ειχε πλεον δημιουργηθει ενα συνεχες συστημα δομησης με τη γειτονικη περιοχη της Βαθειας, τη σημερινη Βαθη.

→Η ονομασια της συνοικιας και της ομονυμης πλατειας οφειλεται σε εργοστασιο επεξεργασιας μεταξιου που λειτουργουσε στην περιοχη στα χρονια του Οθωνα, με την επωνυμια «Σηρικη Εταιρεια της Ελλαδος Αθανασιος Δουρουτης & Σια». Το εργοστασιο στεγαζει σημερα την πινακοθηκη του Δημου Αθηναιων.

Η περιοχη μεταξυ Μεταξουργειου και Βοτανικου, εξαιτιας των λιμναζοντων εκει υδατων, παλαιοτερα ονομαζοταν Χεζολιθαρο, η Χεσμενη Πετρα και Μπυθουλας (η Βουθουλας). Εγινε πασιγνωστη απο τη Μανταμ Σουσου, τη μορφη της θρυλικης κοκετας των διηγηματων του Δημητρη Ψαθα.

Η περιοχη που σημερα βρισκεται το Μεταξουργειο, στην αρχαιοτητα δεν αποτελουσε τμημα του αστικου ιστου, αλλα το οριο της πολης. Πιο συγκεκριμενα, ηταν μια αγροτικη περιοχη εκτος των τειχων η οποια ομως βρισκοταν σε αμεση γειτνιαση και σχεση με την πολη – κρατος της Αθηνας.

Ο Κεραμεικος αναφερεται ως ο τοπος οπου συχναζαν εταιρες, οπου συναπτονταν δανεια και γινονταν πωλησεις κρασιου. Παραλληλα σχετιζοταν αμεσα με μεταφορικες – συγκοινωνιακες λειτουργιες της πολης καθως στα νοτια της βρισκοταν το Διπυλο, το οποιο αποτελουσε βασικο σημειο εισοδου σε αυτην. Απο εκει περνουσε η Ιερα Οδος, που συνεδεε την Αθηνα με την Ελευσινα, ενω εκτος των τειχων της πολης, ηταν το νεκροταφειο. Στην περιοχη αυτη μαλιστα βρισκοταν το δημοσιο σημα, δηλαδη ο δημοσιος ταφικος περιβολος των πολιτων που τιμουνταν με δημοσια κηδεια. Περιλαμβανονται δηλαδη σε αυτη την περιοχη-οριο οι χρησεις που δε «χωρουσαν» στο αστυ.

Καθοριστικο παραγοντα των εξελιξεων που οδηγησαν στο μετασχηματισμο της περιοχης αποτελεσαν τα δυο αρχικα σχεδια πολης. Το σχεδιο των Σταματη Κλεανθη και Eduard Schaubert το 1833 χωροθετουσε τα ανακτορα στη σημερινη περιοχη της πλατειας Ομονοιας. Ενα χρονο αργοτερα ο Leo von Klenze, προτεινει τη θεση των ανακτορων κοντα στον Κεραμεικο και το αρχαιο Διπυλο.

Αμεση συνεπεια των προτασεων αυτων ηταν η περιοχη του Χεζολιθαρου να αρχισει να συγκεντρωνει το ενδιαφερον απο πλευρας αγορας γης, αφου θα αποτελουσε μερος του διοικητικου κεντρου της πολεως. Αρκετοι ευποροι ομογενεις αλλα και ξενοι αρχιζουν να αγοραζουν εκτασεις με σκοπο την ανεγερση πολυτελων αστικων κατοικιων, με αμεσο στοχο τη γειτνιαση της αστικης ταξης με τα κεντρα ληψης αποφασεων.

Η πορεια εξελιξης της περιοχης σε αστικη ζωνη κατοικιας διακοπτεται οταν το 1836 θεμελιωνονται τα ανακτορα στην πλατεια Συνταγματος. Αμεση συνεπεια του γεγονοτος αυτου ηταν να παγωσει το ενδιαφερον για αγορα γης στην περιοχη, αν και ορισμενες ευπορες κατοικιες αποπερατωνονται.

Σταδιακα τη δεκαετια του 1850, η περιοχη μετατρεπεται σε ζωνη παραγωγικων λειτουργιων, με τη λειτουργια του μεταξουργειου, του εργοστασιου φωταεριου στο Γκαζι και με τα εργαστηρια επαγγελματικης εκπαιδευσης του ορφανοτροφειου Χατζηκωστα, που αποτελεσαν τις πρωτες βιομηχανικες μοναδες στην περιοχη. Οι οποιες κατοικιες στην περιοχη ειναι πια εργατικες. Η νοηματοδοτηση, δηλαδη της περιοχης υφισταται σχετικο μετασχηματισμο για τους χρηστες της, καθως η (μεγαλο)αστικη χρηση δινει τη θεση της προς αξιοποιηση για την εργατικη και χαμηλοτερης οικονομικης ισχυος ταξη, ενω η περιοχη συνεχιζει να βρισκεται στις παρυφες της πολης.

→Στη δεκαετια 1875 – 1885 το Μεταξουργειο αποκτα σταδιακα οικιστικο χαρακτηρα, καθως με την ανοδο του πληθυσμου και τη δημιουργουμενη αναγκη στεγασης του, οδηγειται η πολη της Αθηνας σε εξαπλωση προς τα δυτικα. Ετσι η περιοχη φιλοξενει την εργατικη ταξη.

Κατα το μεσοπολεμο, συγκεκριμενα απο το 1930 και επειτα, και παρα την επιστροφη καποιων αστων στην περιοχη, η λαϊκη κατοικια παραμενει κυριαρχη. Η δημιουργια των σιδηροδρομικων σταθμων καθιστα την περιοχη εισοδο στην πολη ενω η Ομονοια γινεται εμπορικο και πνευματικο κεντρο της πρωτευουσας. Ειδικοτερα στην περιοχη του Μεταξουργειου παρατηρειται εγκατασταση πολλων θεατρων. Η φυσιογνωμια της γειτονιας παγιωνεται, ενω ο χωρος καθισταται πλεον πολος ελξης οχι μονο για τα λαϊκα στρωματα, αλλα και για τη διασκεδαση των αστων.

Την περιοδο 1950 – 1970, την ιστορια της Αθηνας χαρακτηριζει το φαινομενο της αντιπαροχης το οποιο εχει σαν αποτελεσμα τη «γιγαντωση της οικοδομικης δραστηριοτητας στην πολη». Στην περιοχη του Μεταξουργειου το φαινομενο της αντιπαροχης εφαρμοζεται περιορισμενα λογω των στενων δρομων, των μικρων οικοπεδων, αλλα και την πιθανοτητα ευρεσης αρχαιολογικων καταλοιπων. Κατα συνεπεια το κτηριακο αποθεμα ανανεωνεται σε μικρο βαθμο και οι παλιες πλεον κατοικιες αδυνατουν να καλυψουν τις συγχρονες αναγκες των ενοικων και τον αυξανομενο πληθυσμο.

Γινεται επομενως φανερο πως η περιοχη μεταπολεμικα αρχιζει να υποβαθμιζεται. Στην κατασταση αυτη συμβαλλει και η διανοιξη νεων οδικων αρτηριων, οι οποιες επιβαρυνουν προσθετα το συγκοινωνιακο δικτυο της περιοχης. Χαρακτηριστικο παραδειγμα αποτελει η διανοιξη των λεωφορων Λενορμαν και Αχιλλεως, με την τελευταια να εξελισσεται σε κυρια πυλη εισοδου εξοδου της πολης απο τα δυτικα.



Παραλληλα στα τελη της δεκαετιας του ’70 στην περιοχη αρχιζουν να συσσωρευονται οικοι ανοχης (περισσοτεροι απο 60). Το πιθανοτερο ειναι αυτο να οφειλεται στην υπαρξη πολλων παλιων και εγκαταλελειμμενων κτηριων γεγονος που ευνοησε τη μετεγκατασταση τους απο αλλες περιοχες, οπως η Τρουμπα στον Πειραια.

Την δεκαετια του ’80 στην περιοχη μετεγκαθιστανται μουσουλμανοι της Θρακης ενω και την επομενη δεκαετια το Μεταξουργειο θα αποτελεσει περιοχη κατοικησης για ενα μεγαλο ποσοστο του εντονου μεταναστευτικου ρευματος που χαρακτηρισε την περιοδο αυτη.

Την ιδια δεκαετια ομως ξεκινουν και τα μεγαλα εργα αναπλασης του ιστορικου κεντρου της Αθηνας. Δημιουργειται μια νεα αγορα γης σ’ αυτο, ενω μακροπροθεσμα οι επεμβασεις αυτες εχουν επιπτωσεις και σε γειτονικες περιοχες οπως σε αυτη του Ψυρρη. Παραλληλα παρατηρειται η εισροη νεων χρησεων στις περιοχες αυτες, που αφορουν κυριως στη διασκεδαση, οπως ειναι θεατρα, εστιατορια και νυχτερινα κεντρα. Οσον αφορα στην περιοχη του Μεταξουργειου, οι αναπλασεις περιοριστηκαν σε πεζοδρομησεις οδων και μελετες αναδειξης της αμεσης περιοχης του εργοστασιου.

→Σταδιακα μεχρι το 1990, συγκεντρωνονται οι λεγομενες «μη αποδεκτες» λειτουργιες: πραγματοποιειται εμπορια προσωπων (trafficking), εμπορια ναρκωτικων, εγκατασταση εσωτερικων και εξωτερικων μεταναστων. Εν ολιγοις η περιοχη αποτελει καταφυγιο για τους κατοικους της και ταυτοχρονα «αλλος» τοπος η «ετεροτοπια», (Foucault 1967) για την κυριαρχη αστικη κοινωνια.

Αυτη η εικονα του χωρου σε συνδυασμο με την εγκατασταση οχλουσων δραστηριοτητων και χρησεων επιτεινει και επισπευδει τη διαδικασια υποτιμησης των αξιων γης. Ετσι παρατηρειται η σταδιακη διαφοροποιηση στη νοηματοδοτηση και στις προσλαμβανουσες στο χωρο, με την εγκαταλειψη και την ωθηση προς την υπαναπτυξη, κατασταση που ειναι μαλιστα «μια πολιτικη συνειδητα ηθελημενη, προκειμενου να γινει ζωνη κατοικιας υψηλων εισοδηματων και αλλων ‘ευγενων’ χρησεων» στο μελλον.

Προς την ιδια κατευθυνση και μαλιστα με εντεινομενα τα ηδη παρατηρουμενα φαινομενα, εξελισσεται το Μεταξουργειο απο το 1990 μεχρι και σημερα. Συγκεκριμενα, εξαιτιας της εφαρμογης σχεδιων “εξευγενισμου” (gentrification) στις γειτονικες περιοχες, ασκουνται πιεσεις στο Μεταξουργειο με αναποφευκτο αποτελεσμα τη συνεχη συσσωρευση «παραβατικων» δρασεων και «περιθωριακων» στοιχειων στην περιοχη.

Παραλληλα -αλλα οχι παραδοξα- ωστοσο, εισβαλλουν και εμπορευματικες χρησεις που προσδιδουν στην περιοχη “νεο” χαρακτηρα και ελκυουν μεσοαστους και αστους. Κατασκευαζεται δηλαδη ταυτοχρονα η αυξηση των αξιων της γης και η δημιουργια επενδυτικων ευκαιριων, ενω το νεο αυτο ρευμα χρηστων του χωρου συχνα εχει σαν αποτελεσμα την εκδιωξη των παλαιων κατοικων.



Η επιφαινομενη προσπαθεια αναπλασης συντελει ουσιαστικα στην οξυνση των αντιθεσεων μεταξυ μονιμων και περιοδικων κατοικων, ενω απο περιοχη παραγωγης και κατοικιας, το Μεταξουργειο μετατρεπεται σε περιοχη καταναλωσης και διασκεδασης.