Ευρωπαϊκή μάχη με τη μολυσμένη ρίγανη: Κανόνες, ρήτρες, ευθύνες και συστάσεις στους καταναλωτές
Η ρίγανη δεν είναι μόνο «άρωμα Μεσογείου» που δίνει γεύση και άρωμα στα πιάτα. Είναι βότανο με ουσία. Τα αιθέρια έλαιά της—κυρίως καρβακρόλη και θυμόλη—έχουν ισχυρή αντιμικροβιακή και αντιοξειδωτική δράση σύμφωνα με εργαστηριακές μελέτες, ενώ τα φαινολικά της συστατικά και τα ιχνοστοιχεία (όπως βιταμίνη Κ και σίδηρος) ωφελούν την υγεία. Ωστόσο έχει μπει στο στόχαστρο των Αρχών Ασφάλειας Τροφίμων παγκοσμίως συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Ο λόγος είναι τα πυρρολιζιδινικά αλκαλοειδή (PAs). Πρόκειται για φυσικές τοξίνες που παράγονται από ορισμένα «ζιζάνια», και όταν υπολείμματά τους μπουν κατά λάθος στη συγκομιδή και την αποξήρανση, μολύνουν το τελικό βότανο. Η χρόνια έκθεση σχετίζεται με ηπατοτοξικότητα και πιθανό καρκινογόνο κίνδυνο, όπως έχει ξεκαθαρίσει η EFSA, ιδιαίτερα για τους συχνούς καταναλωτές. Και τα απανωτά περιστατικά παρουσίας της τοξικής αυτής ουσίας στη ρίγανη, συνιστούν πλέον τεκμηριωμένη ανησυχία δημόσιας υγείας.
Για να περιορίσει τον κίνδυνο, η ΕΕ έχει θεσπίσει ανώτατο όριο 1.000 μg/kg ειδικά για την αποξηραμένη ρίγανη (το υψηλότερο μεταξύ πολλών αποξηραμένων βοτάνων), ακριβές νούμερο που εφαρμόζεται σε όλες τις ποικιλίες ρίγανης. Παράλληλα, λόγω επαναλαμβανόμενων υπερβάσεων, οι έλεγχοι στις εισαγωγές έχουν «σφίξει»: η ρίγανη από Τουρκία υπόκειται σε αυξημένο ποσοστό φυσικών ελέγχων στα σύνορα, με την Κομισιόν να αναπροσαρμόζει τακτικά τις συχνότητες ελέγχου βάσει των δεδομένων μη συμμόρφωσης. Τα δεδομένα των τελευταίων ετών δείχνουν ότι ρίγανη και κύμινο εμφανίζουν συχνότερα υψηλές συγκεντρώσεις PAs από άλλες κατηγορίες μπαχαρικών, κάτι που έχουν επιβεβαιώσει τόσο επιστημονικές αξιολογήσεις όσο και έρευνες αγορών και αρχών τροφίμων.
Στο πλαίσιο αυτό έρχεται μια νέα, σαφής επιβεβαίωση του προβλήματος: στην Ελβετία σήμερα, η Antep Handels AG προχώρησε σε ανάκληση του προϊόντος «Oregano getrocknet (100 g)» της μάρκας Antep Gourmet. Η αιτία είναι υπερβολική περιεκτικότητα σε PAs, με ρητή αξιολόγηση του προϊόντος ως μη ασφαλούς τροφίμου. Το προϊόν αποσύρθηκε αμέσως από την αγορά. Η εταιρεία ζητά από τους καταναλωτές να μην καταναλώνουν την παρτίδα και να την επιστρέψουν, με αποζημίωση της αξίας αγοράς. Πρόκειται για επίσημο έγγραφο ανάκλησης, δημοσιοποιημένο από τις ομοσπονδιακές ελβετικές αρχές.
Η ανάκληση στην Ελβετία δεν είναι μεμονωμένη εξαίρεση. Τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης της Ευρώπης (RASFF) έχουν καταγράψει σειρά περιστατικών για αποξηραμένη ρίγανη με υπερβάσεις PAs, ιδίως σε παρτίδες τουρκικής προέλευσης. Στις 5 Αυγούστου 2025, κοινοποίηση μέσω RASFF κατέγραψε δείγματα ρίγανης από την Τουρκία με συγκεντρώσεις γύρω στα 7.990 ± 3.196 μg/kg, δηλαδή περίπου οκταπλάσια του ορίου της ΕΕ. Στις 22 Σεπτεμβρίου 2025, το Βέλγιο γνωστοποίησε νέα περίπτωση για ρίγανη από Τουρκία με υπέρβαση των επιτρεπτών τιμών. Οι κοινοποιήσεις αυτές δεν μένουν στα χαρτιά. Οδηγούν σε απορρίψεις φορτίων στα σύνορα, ανακλήσεις στην αγορά και τροποποιήσεις στη συχνότητα ελέγχων.
Το ιστορικό του προβλήματος είναι μακρύτερο: ήδη από τον Ιανουάριο του 2020, στη Γερμανία είχαν ξεκινήσει εκτεταμένες ανακλήσεις προϊόντων «oregano gerebelt» πολλών εμπορικών σημάτων από μεγάλες αλυσίδες λιανικής, έπειτα από ευρήματα τοξικών PAs σε ελέγχους. Οι καταναλωτές κλήθηκαν να μην καταναλώσουν τα προϊόντα, ενώ οι αρχές και τα εργαστήρια επισήμαναν την προέλευση της μόλυνσης σε ξενικά φυτικά υπολείμματα κατά τη συγκομιδή. Οι τότε ανακοινώσεις λειτούργησαν σαν προάγγελος αυτών που βλέπουμε σήμερα: συστημικό πρόβλημα στον έλεγχο πρώτης ύλης και στη φάση της ξήρανσης/διαλογής.
Μεγάλο το πρόβλημα και με την ελληνική ρίγανη
Τα επανειλημμένα περιστατικά με ελληνική αποξηραμένη ρίγανη που «σκόνταψε» σε ελέγχους σε Ολλανδία και Γερμανία και καταγράφηκαν διαδοχικά σε δημοσιεύματα και ειδοποιήσεις την περίοδο 2022–2025 (επιστροφές λόγω PAs, ανακλήσεις για τοξική–καρκινογόνα ουσία, «μπλόκα» στα σύνορα και κοινοποιήσεις RASFF) δείχνουν συστημικό πρόβλημα στην πρώτη ύλη και στον ποιοτικό έλεγχο και στην Ελλάδα. Το μήνυμα προς παραγωγούς και διακινητές είναι ξεκάθαρο: μηδενική ανοχή σε ζιζάνια στη συγκομιδή, αυστηρή διαλογή πριν/μετά την αποξήρανση, υποχρεωτικά LC-MS/MS ανά παρτίδα με τεκμηρίωση συμμόρφωσης στα 1.000 μg/kg για ρίγανη, «hold & release» (καμία διάθεση χωρίς αναλυτικό πιστοποιητικό), πλήρης ιχνηλασιμότητα και κωδικοποίηση παρτίδων, καθαρισμός και φυσικός/οπτικός διαχωρισμός γραμμών για αποφυγή επιμολύνσεων, συμβολαιακή γεωργία με έλεγχο αγρού και εκπαίδευση συλλεκτών, τακτικοί επιθεωρητικοί έλεγχοι προμηθευτών και εναλλακτικές πηγές πρώτης ύλης αν υπάρχουν υποτροπές. Οι διακινητές οφείλουν να εφαρμόζουν αυστηρό τεχνικό συμφωνητικό προδιαγραφών, να κάνουν τυφλούς δειγματοληπτικούς ελέγχους στην είσοδο, να ενημερώνουν άμεσα τις αρχές/πελάτες σε μη συμμόρφωση και να έχουν έτοιμο σχέδιο ανάκλησης. Ό,τι δεν μπορεί να αποδειχθεί εργαστηριακά ως ασφαλές, δεν μπαίνει στο ράφι—τελεία.
Η αντίδραση της ΕΕ στη μολυσμένη ρίγανη
Για να αποδειχθεί ότι η ανησυχία δεν είναι θεωρητική, αξίζει να δούμε πώς αντέδρασε ο ρυθμιστής. Η Κομισιόν, με το καθεστώς των «προσωρινά αυξημένων επισήμων ελέγχων» στις εισαγωγές τροφίμων μη ζωικής προέλευσης, αναθεωρεί ανά εξάμηνο τις συχνότητες ταυτοποίησης και φυσικών ελέγχων στις πύλες εισόδου της ΕΕ. Τα τελευταία δύο χρόνια, λαμβάνοντας υπόψη RASFF και ελέγχους κρατών-μελών, αυξήθηκε η ένταση ελέγχων για την αποξηραμένη ρίγανη από Τουρκία έως και στο 30% των φορτίων, με δυνατότητα περαιτέρω αναπροσαρμογών ανάλογα με την εικόνα συμμόρφωσης. Το πλαίσιο αυτό στηρίζεται στον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2019/1793 και τις διαδοχικές τροποποιήσεις του.
Όλα τα παραπάνω πατούν σε δύο ατράνταχτες βάσεις: πρώτον, τον κίνδυνο για την υγεία που έχει τεκμηριωθεί από την EFSA και τη διεθνή βιβλιογραφία. Δεύτερον, τα καθαρά, μετρήσιμα όρια που έχει θέσει η ΕΕ για τις συγκεντρώσεις PAs στη ρίγανη. Η EFSA έχει προειδοποιήσει εδώ και χρόνια ότι η μακροχρόνια λήψη μικρών ποσοτήτων PAs από φυτικά προϊόντα μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές ηπατικές βλάβες και να αυξήσει τον καρκινογόνο κίνδυνο, και ότι οι συχνότεροι εκτεθειμένοι είναι οι τακτικοί καταναλωτές ροφημάτων βοτάνων και μπαχαρικών. Η νομοθεσία, από την πλευρά της, ξεκαθαρίζει ότι για την αποξηραμένη ρίγανη το όριο είναι 1.000 μg/kg (με συγκεκριμένο άθροισμα καθορισμένων PAs/PA-N-oxides), με ρητές διευκρινίσεις για το ποιες βοτανικές ταξινομίες εμπίπτουν στον κανόνα.
Τι πρέπει να κάνουν οι καταναλωτές
Με πρακτικούς όρους, το μήνυμα προς τους καταναλωτές είναι απλό: αν αγοράζετε ρίγανη γενικά, δώστε σημασία στον παραγωγό και στις επίσημες ενημερώσεις ανάκλησης, περιορίστε την υπερκαθημερινή χρήση βοτάνων, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει σαφής τεκμηρίωση ελέγχων, και παρακολουθείτε τις ανακοινώσεις RASFF και των εθνικών αρχών. Για τους παραγωγούς και τους εισαγωγείς, η εντολή είναι ακόμη πιο καθαρή: αποζιζάνωση στη συγκομιδή, σωστή διαλογή πριν και μετά την ξήρανση, συστηματικά LC-MS/MS ανά παρτίδα, συμμόρφωση με το όριο των 1.000 μg/kg χωρίς «αλχημείες» στο ράφι, και αυστηρή ιχνηλασιμότητα. Μόνο έτσι η ρίγανη θα ξαναγίνει αυτό που πρέπει να είναι: ένα ασφαλές βότανο, νόστιμο και θρεπτικό βότανο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου