Ανακαλύφθηκε το αρχαίο μυστικό της Τραπεζούντας – Το άγνωστο λιμάνι κάτω από τη σύγχρονη αγορά

Για χρόνια, η συνοικία Pazarkapı στην Τραπεζούντα ήταν απλώς μια αγορά

.  Ελάχιστοι υποψιάζονταν ότι κάτω από το κατεδαφισμένο κτίριο Kadınlar Hali (η Αγορά των Γυναικών) κρυβόταν μια κατασκευή που θα επαναπροσδιόριζε αθόρυβα τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε το εμπόριο στη Μαύρη Θάλασσα.

Οι πρόσφατες αρχαιολογικές εργασίες και οι προσπάθειες συντήρησης ταυτοποίησαν τα ερείπια ως ένα ποτάμιο λιμάνι που συνδεόταν με το ρέμα Kuzgundere — και, σύμφωνα με τους ερευνητές, αποτελεί ένα από τα μόλις τρία γνωστά παραδείγματα του είδους του παγκοσμίως

 Το εύρημα αυτό μετατοπίζει την προσοχή από τα λιμάνια της ανοιχτής θάλασσας στην εσωτερική εφοδιαστική αλυσίδα (logistics) μέσω υδάτινων οδών. Υποδηλώνει ότι η αρχαία Τραπεζούντα δεν ήταν απλώς ένας παραθαλάσσιος εμπορικός σταθμός, αλλά ένας προσεκτικά σχεδιασμένος κόμβος που συνέδεε τις θαλάσσιες με τις ποτάμιες διαδρομές.

Από χώρος κατασκευών σε αρχαιολογικό ορόσημο

Η ανακάλυψη ήρθε στο φως μετά την κατεδάφιση της πρώην αγοράς το 2020. Όταν τα σχέδια ανάπλασης αναθεωρήθηκαν, ξεκίνησαν συστηματικές ανασκαφές. Αυτό που αρχικά φαινόταν ως ένας απλός τοίχος αποβάθρας, σύντομα αποκάλυψε μια απροσδόκητη κλίμακα και πολυπλοκότητα.

Οι ανασκαφές, που έφτασαν σε βάθος έως και οκτώ μέτρων, αποκάλυψαν έναν μνημειώδη τοίχο αντιστήριξης με μήκος περίπου 135 μέτρα και πάχος δύο μέτρα.

Η αρχαιότερη φάση της κατασκευής χρονολογείται μεταξύ του 1ου αιώνα π.Χ. και του 1ου αιώνα μ.Χ., ωστόσο τα αρχιτεκτονικά της στρώματα μαρτυρούν συνεχή προσαρμογή κατά τη Ρωμαϊκή, Βυζαντινή, Οθωμανική και την περίοδο της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Τοίχοι που εκτείνονται κάθετα προς την κύρια αποβάθρα υποδεικνύουν την ύπαρξη αποθηκών ή εμπορικών παραρτημάτων

Δύο πρώην πύλες —η μία τοξωτή και η άλλη ανήκουσα σε παλαιότερη κατασκευαστική φάση— υποδηλώνουν ελεγχόμενα σημεία εισόδου για εμπορεύματα που μετακινούνταν μεταξύ νερού και ξηράς.
Η μηχανική του έργου μαρτυρά σχεδιασμό. Όχι αυτοσχεδιασμό.

Ανιχνεύοντας ένα ποτάμιο λιμάνι

Η οριστική ερμηνεία προέκυψε μέσα από το έργο του αρχαιολόγου Vedat Keleş και του ειδικού συντήρησης Yaşar Selçuk Şener. Η δομική ευθυγράμμιση, το υδρολογικό πλαίσιο και τα στρωματογραφικά στοιχεία επιβεβαίωσαν ότι η εγκατάσταση δεν ήταν μια συνηθισμένη θαλάσσια αποβάθρα, αλλά ένα λιμάνι που συνδεόταν απευθείας με το ρέμα Kuzgundere.

Τα ποτάμια λιμάνια αποτελούν μια σπάνια κατηγορία στις αρχαίες υποδομές, απαιτώντας ολοκληρωμένη διαχείριση υδάτων, ελεγχόμενα αναχώματα και ανθεκτικότητα στις εποχιακές αλλαγές της ροής του νερού, καθιστώντας το παράδειγμα της Τραπεζούντας σημαντικό για τις μελέτες της Ανατολίας και της Μαύρης Θάλασσας.

Τα ποτάμια λιμάνια ανήκουν σε μια σπάνια κατηγορία αρχαίων υποδομών. Σε αντίθεση με τα λιμάνια της ανοιχτής θάλασσας, απαιτούν ολοκληρωμένη διαχείριση των υδάτων, ελεγχόμενα αναχώματα και ανθεκτικότητα στις εποχιακές μεταβολές της ροής.

Η σπανιότητά τους στο αρχαιολογικό αρχείο καθιστά το παράδειγμα της Τραπεζούντας ιδιαίτερα σημαντικό για τις μελέτες που αφορούν την Ανατολία και τη Μαύρη Θάλασσα.

Απτές αποδείξεις εμπορικών δικτύων

Ανάμεσα στα ευρήματα, ξεχωρίζει μια λυχνία ελαίου από την Κριμαία.  Η παρουσία του αποτελεί απτή απόδειξη των εμπορικών δεσμών σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μαύρης Θάλασσας. Βυζαντινά θραύσματα κεραμικής που ανακτήθηκαν από βαθύτερα στρώματα πιστοποιούν περαιτέρω τη μακροχρόνια εμπορική συνέχεια.

Αυτά τα υλικά ενισχύουν μια εικόνα που γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρη:  Η εμπορική ζωντάνια της Τραπεζούντας προηγείται πολλών μεταγενέστερων αυτοκρατορικών αφηγήσεων και ήταν ενταγμένη σε ένα ευρύτερο διαπεριφερειακό δίκτυο που συνέδεε την Ανατολία με την Κριμαία και ακόμη παραπέρα.

Η αρχαιολογική ευθύνη της συντήρησης

Οι τοίχοι της αποβάθρας είχαν αντέξει αιώνες δομικής καταπόνησης και σύγχρονων παρεμβάσεων με βάση το τσιμέντο.  Οι ομάδες συντήρησης αφαίρεσαν τα ασύμβατα υλικά και σταθεροποίησαν την τοιχοποιία χρησιμοποιώντας ενέσεις υδραυλικής ασβέστου — μια μέθοδο σχεδιασμένη να ενισχύει τα εσωτερικά κενά χωρίς να διακυβεύεται ο αρχικός ιστός του μνημείου.

Προστέθηκε ένα προστατευτικό στρώμα επικάλυψης  για να θωρακιστεί η κατασκευή από τη διείσδυση του νερού και τις περιβαλλοντικές φθορές.  Η προσέγγιση ήταν προσεκτική. Αναστρέψιμη όπου ήταν εφικτό. Επικεντρωμένη στη μακροζωία και όχι σε μια αισθητική ανακατασκευή.

Αναθεωρώντας τις υποδομές της Μαύρης Θάλασσας

Η ταυτοποίηση αυτής της κατασκευής ως ποτάμιο λιμάνι διευρύνει το πλαίσιο μέσω του οποίου ερμηνεύεται το εμπόριο στη Μαύρη Θάλασσα. Αποκαλύπτει ένα υβριδικό σύστημα —θαλάσσιο και ποτάμιο— που επέτρεπε στα εμπορεύματα να κυκλοφορούν με ευελιξία και ασφάλεια.

Στην Τραπεζούντα, αυτό το σύστημα παρέμενε κρυμμένο κάτω από την καθημερινή ζωή της πόλης.  Τώρα πλέον εκτεθειμένο, προσφέρει μία από τις σαφέστερες αποδείξεις ότι η βόρεια ακτή της Ανατολίας λειτουργούσε μέσα από πολυεπίπεδους, τεχνικά σχεδιασμένους εμπορικούς διαδρόμους, πολύ πριν η μεσαιωνική εποχή αναδιαμορφώσει την πολιτική γεωγραφία της περιοχής.