«Ούτε Αγίες, Ούτε Πουτάνες»: Έτσι Ήταν η Ζωή για τις Ελληνίδες της Αντίστασης

Η ιστορικός Τασούλα Βερβενιώτη, για την έρευνά της, συνάντησε και συνομίλησε με γυναίκες που πήραν μέρος στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο. Τι ρόλο έπαιξαν λοιπόν οι γυναίκες τη δεκαετία του ’40;

. 

«Ούτε αγίες, ούτε πουτάνες. Αναιρώντας τα δίπολα του 20ού αιώνα για τις γυναίκες της αντίστασης»: Η εκδήλωση που ετοίμαζε η φεμινιστική οργάνωση Sabbat είχε γίνει δημοφιλής προτού καν ανακοινωθεί επίσημα. Γυναίκες όλων των ηλικιών, αλλά κυρίως νέες, όπως και μερικά αγόρια, είχαν γεμίσει ασφυκτικά την αίθουσα στον πρώτο όροφο της Λέσχης Αναιρέσεων στην Ιπποκράτους το απόγευμα της περασμένης Τετάρτης, όπου θα μιλούσε η Τασούλα Βερβενιώτη, πρωτεργάτρια της καταγραφής της προφορικής ιστορίας.

Η Sabbat, προσπαθώντας να ψηλαφήσει τον μαχητικό φεμινισμό του σήμερα, θέλησε να ανοίξει τη συζήτηση για το πώς διαβάζεται η Ιστορία, όταν στο επίκεντρό της βρίσκονται γυναίκες. «Η εμπειρία μου από αυτήν τη δουλειά είναι φοβερή. Πλούτισα. Όχι σε γνώσεις ιστορικές, αλλά σε γνώσεις ανθρωπιάς. Είναι πάρα πολύ σημαντικό να καταλάβουμε τι συνέβη προηγουμένως στις άλλες γυναίκες, για να καταλάβουμε τι μπορεί να συμβεί και σε εμάς», είπε η Τασούλα Βερβενιώτη, η οποία για την έρευνά της έχει συναντήσει και συνομιλήσει με γυναίκες που πήραν μέρος στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο. Τι ρόλο έπαιξαν λοιπόν οι γυναίκες τη δεκαετία του ’40; Αυτά είναι μερικά μόνο από όσα η ερευνήτρια και συγγραφέας του βιβλίουΗ Γυναίκα της Αντίστασης (εκδ. Κουκκίδα), μας διηγήθηκε σε μια εκδήλωση που δεν ήθελες να τελειώσει.
Το ιστορικό πλαίσιο


«H δεκαετία του ’40 ήταν μiα δύσκολη δεκαετία με τρεις πολέμους. Έχουμε τον πρώτο πόλεμο που είναι το Αλβανικό Μέτωπο και κρατάει έξι μήνες, από τον Οκτώβρη του 1940 μέχρι τον Απρίλιο του 1941.Έπειτα, έχουμε την είσοδο των Γερμανών, την τριπλή κατοχή -Γερμανοί, Ιταλοί, Βούλγαροι- και δημιουργείται ένα μεγάλο κίνημα αντίστασης, από τον Απρίλιο του 1941 μέχρι τον Οκτώβριο του 1944. Μετά, έχουμε και τον Εμφύλιο. Αυτήν την περίοδο, έχουμε για πρώτη φορά τους νέους να μπαίνουν μέσα στο ιστορικό προσκήνιο πάρα πολύ δυναμικά και ανάμεσα στους νέους και τις γυναίκες».

Η Αντίσταση χτίστηκε από τις γυναίκες στις ουρές για το συσσίτιο

Ουρές στο συσσίτιο.

«Μερικές φορές κάποιοι νομίζουν ότι η Αντίσταση είναι μόνο κάποιοι που έχουν όπλο και πάνε στα βουνά. Θα σας έλεγα πάρα πολύ απλά ότι το κίνημα της Αντίστασης χτίστηκε στις ουρές που σχηματίζονταν για τα συσσίτια και που στην πλειοψηφία τους αποτελούνταν από γυναίκες και παιδιά, επειδή αυτό που έλειπε από τους ανθρώπους ήταν η πληροφορία για το τι συμβαίνει. Οι κατακτητές είχαν σφραγίσει τα ραδιόφωνα και μέσα σε αυτές τις ουρές οι γυναίκες μετέφεραν τα νέα. Έτσι φτιάχτηκαν και οι πρώτες οργανώσεις. Εκεί, στην αρχή οι γυναίκες ήταν οι πρώτες που ξεκίνησαν να μιλούν για πρακτικά πράγματα, όπως για το τι θα γίνει με το γάλα του παιδιού, τους ξεχειλισμένους βόθρους. Ξέρετε, ένας ξεχειλισμένος βόθρος στη γειτονιά είναι πολύ ζόρικο πράγμα και πρέπει άμεσα να αντιμετωπιστεί. Η φροντίδα της γειτονιάς στην Αθήνα, ήταν η δουλειά των γυναικών. Οι γειτονιές, λοιπόν, ήταν ένα πλέγμα γυναικών που έπρεπε να καθορίσουν αυτά τα πράγματα. Λόγω της έλλειψης του νερού και του φαγητού ξεκίνησαν οι πρώτες κινητοποιήσεις».
Η κουτσομπόλα της γειτονιάς έπαιξε ρόλο στην Αντίσταση





Γυναίκες πλένουν τα ρούχα των ανταρτών.


«Στον πόλεμο, ακόμη και το κουτσομπολιό που γινόταν στη γειτονιά λειτούργησε θετικά για την Αντίσταση. Επειδή η κουτσομπόλα της γειτονιάς ήξερε ποιος μπαίνει και ποιος βγαίνει και ειδοποιούσε τα παιδιά της ΕΠΟΝ και τους έλεγε, “Κρυφτείτε, έρχονται ταγματασφαλίτες”, παίζοντας πολύ σημαντικό ρόλο».



Η σπουδαιότητα του ρόλου της δασκάλας στην Αντίσταση και στην καθημερινότητα των κοριτσιών


«Εκείνη την εποχή, όσες γυναίκες μπορούσαν να σπουδάσουν γίνονταν δασκάλες. Στα περισσότερα χωριά ερχόταν ένας καθοδηγητής από το Κόμμα και όταν χρησιμοποιούσε δύσκολες λέξεις, η δασκάλα ήταν αυτή που εξηγούσε στον κόσμο με απλά λόγια τι λέει. Επιπλέον, στις μαρτυρίες που έχω, οι δασκάλες μάθαιναν στα κορίτσια να φτιάχνουν πανιά για την περίοδο. Σκεφτείτε ότι στα περισσότερα χωριά το να φοράνε τα παιδιά βρακί γινόταν μόνο όταν πήγαιναν στο σχολείο. Οι μεγάλες γυναίκες δεν φορούσαν. Έπαιρνε λοιπόν η μάνα κάνα μαξιλάρι από την προίκα της και το ένα το έκανε σάκα και το άλλο βρακί. Μπορεί τώρα να σας φαίνεται περίεργο, όμως πρέπει να καταλάβετε πως ήταν η καθημερινότητα των γυναικών εκείνη την εποχή.





Εξόριστες γυναίκες.


»Στον κάμπο, όταν έρχονταν ξένοι στο σπίτι, ακόμη και αν ήταν οι Αντάρτες, οι γυναίκες έπρεπε να μαγειρέψουν κι έπειτα να αποσυρθούν. Δεν μπορούσαν να κάτσουν με τους ξένους. Αυτές οι γυναίκες, λοιπόν, που όταν ερχόταν ξένος στο σπίτι κρύβονταν, ήταν αυτές που μετά θα έπαιρναν μέρος σε κινητοποιήσεις μόνο από γυναίκες».
Τις γυναίκες της Αντίστασης τις θεωρούσαν πόρνες





«Αν πούμε γιατί και πώς οργανώθηκαν οι γυναίκες, θα πούμε πολύ απλά ότι ήταν οι σκληρές συνθήκες. Θα πείτε, πώς; Οι γυναίκες που δεν είχαν τότε ούτε δικαίωμα ψήφου; Που ούτε τις άφηναν να πάνε σε όποια δουλειά ήθελαν; Είχαν δικαίωμα και μπορούσαν να βγουν στους δρόμους; Να κάνουν διαδηλώσεις; Βγήκαν λοιπόν ως “Ελληνίδες”. Το εθνικοαπελευθερωτικό μπήκε πρώτο. Έβγαζαν, μάλιστα, η Διδώ Σωτηρίου, η Μέλπω Αξιώτη και άλλες διανοούμενες μια γυναικεία εφημερίδα και εκεί γράφει ένα ρεπορτάζ για μια διαδήλωση ότι κάποιος άνδρας λέει: “Δεν ντρέπεσαι εσύ γυναίκα να βγαίνεις στους δρόμους;”. Επειδή, να μην ξεχνάτε ότι μία γυναίκα που έβγαινε στους δρόμους, ήταν γυναίκα του δρόμου, δηλαδή πόρνη. Εκείνη, γράφει το ρεπορτάζ ότι του απάντησε περήφανα: “Εγώ είμαι Ελληνίδα”. Στην αρχή δηλαδή, όλη αυτή η έξοδος των γυναικών από τον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού έγινε επειδή ήταν Ελληνίδες, επειδή ήταν κόρες και μάνες αγωνιστών. Αυτό είναι ένα αρχικό στάδιο που προχωρά πολύ γρήγορα».
Οι γυναίκες οργανώνονται στο ΕΑΜ





Αντάρτισσες του ΕΛΑΣ.


«Οι γυναίκες οργανώνονται στις οργανώσεις του ΕΑΜ και έχει σημασία, επειδή είναι αριστερές οργανώσεις. Οι γυναίκες δεν οργανωθήκαν στις δεξιές οργανώσεις. Οργανώθηκαν στο πιο προοδευτικό κομμάτι. Είναι και αυτό ένα ερώτημα, γιατί συνέβη. Επειδή στην πραγματικότητα πάλευαν για κάτι που πίστευαν, για μια άλλη κοινωνία. Το όραμα της λαοκρατίας που είχε βάλει το ΕΑΜ μπορεί να ήταν θολό και όχι ακριβώς καθορισμένο για πώς θα ήταν αυτή η λαοκρατία, αλλά οι γυναίκες ονειρεύτηκαν μια άλλη κοινωνία στην οποία θα υπήρχε ισότητα. Η πλειοψηφία των γυναικών οργανώνεται στην Εθνική Αλληλεγγύη, που θεωρείται γυναικεία οργάνωση με ένα εκατομμύριο μέλη, η οποία όμως είχε άνδρες στην ηγεσία. Εκεί, αυτό που έκαναν οι γυναίκες είναι να επινοούν τρόπους που η οργάνωση δεν μπορούσε να τους φανταστεί. Ένα παράδειγμα, είναι όταν βρήκα τρόπο για να επισκέπτονται με πρόφαση τα Ψυχοσάββατα το στρατόπεδο των Τρικάλων, μεταφέροντας κόλλυβα στους φυλακισμένους αντιστασιακούς, οι οποίοι λιμοκτονούσαν».
Η μαρτυρία της αγωνίστριας Μαρίας Αγριγιαννάκη: «Η έκρηξη των γυναικών ήταν πολύ δυνατότερη»


«Η Μαρία Αγριγιαννάκη ήταν φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, μπήκε στην ΟΚΝΕ (σ.σ. Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαίων Ελλάδας), την έπιασαν, πήγε εξορία και μετά ήταν από τις πρωτοπόρες στο γυναικείο κίνημα. Αργότερα, βγήκε βουλευτίνα της ΕΔΑ και χρησιμοποίησε το επίθετο του άνδρα της, το Καραγιώργη. Τη ρώτησα γιατί έβαλε το όνομα του άνδρα της και μου είπε πολύ απλά ότι σκοτώθηκε και ήθελε να τον τιμήσει. Πρόκειται για μία πολύ σπουδαία γυναίκα και μου είπε το εξής στις 24 Οκτωβρίου του 1988, όταν τη ρώτησα γιατί άλλαξαν τότε οι γυναίκες:





Αντάρτισσα μαζί με φίλη της που δεν είναι οργανωμένη.


“Έχει σχέση που άλλαξε όλη η δομή η στερεωμένη, η στρωμένη, η κανονική ζωή, όπως τινάχτηκε στον αέρα η Ελλάδα ολόκληρη. Έτσι και η στρωμένη τους ζωή, όλα τα καλοβολεμένα, που ήταν έτσι όπως ήταν στην Ελλάδα, σπάσαν, τινάχτηκαν στον αέρα. Έτσι ακριβώς -και με μεγαλύτερη δύναμη- το γυναικείο κίνημα, επειδή είναι ζωή και η ζωή είναι πολύ ζωντανό πράγμα. Επειδή το γυναικείο κομμάτι κρατιούνταν πιο πολύ απ’ όλα κλεισμένο και καταπιεσμένο, εκεί ήταν και η δυνατότερη έκρηξη. Έσπασε πιο πολύ”.


»Λοιπόν, μέσα στη γενική έκρηξη που έγινε τότε, η έκρηξη των γυναικών ήταν πολύ δυνατότερη. Αν, ας πούμε, της Ελλάδας η έκρηξη ήταν δέκα μεγατόνων, των γυναικών ήταν 100 μεγατόνων. Τέτοιο πράγμα. Τέτοια ανατροπή, πλήρης. Αδιανόητο να το πιάσει το μυαλό του σημερινού ανθρώπου τι μεγάλη αλλαγή έγινε».




Η Ηλέκτρα Αποστόλου δεν ήταν αγία


«Η γυναικεία οργάνωση Λεύτερη Νέα ήταν δημιούργημα της Ηλέκτρας Αποστόλου. Η Ηλέκτρα Αποστόλου δεν είναι καμία αγία, έτσι όπως την έχουν στο εικονοστάσι. Είχε παντρευτεί τον Σιδερίδη, τον γιατρό που τον έδιωξε, είχε το παιδί, είχε και άλλο σύντροφο στη διάρκεια της Κατοχής. Η Διδώ Σωτηρίου λέει πως έκαναν γυμνισμό στην Πάρνηθα. Ήταν πάρα πολύ σπουδαία γυναίκα, ήταν εξαιρετική. Μάζεψε γυναίκες στο Πολυτεχνείο, στις γειτονιές, ακόμη και στο Κολωνάκι, που οι υπηρέτριες είχαν τη δική τους οργάνωση. Έκανε, όπως μου είπε η Διδώ Σωτηρίου, ΕΑΜ Π, δηλαδή ΕΑΜ για πόρνες, οι οποίες έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο στο να φέρνουν πληροφορίες. Οι Λεύτερες Νέες είχαν και ένα τραγούδι: “Να απελευθερωθούμε από την τριπλή σκλαβιά. Προϊστάμενου, κατακτητή και άνδρα”. Έβαζαν και τα τρία μαζί και έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο η Ηλέκτρα Αποστόλου σε αυτό, η οποία είχε πάει το ’34 μαζί με τη Διδώ Σωτηρίου στο Παρίσι στο Παγκόσμιο Αντιφασιστικό Συνέδριο Γυναικών και ήξερε πώς να τα κάνει όλα αυτά».
Η ιστορία της Ασημούλας, της Λουίζας, της Κούλας, της Θύελλας, της Ευτυχίας





Πίσω από κάθε αντάρτισσα κρύβεται ένα όνομα και μία ιστορία.


«Στην ελεύθερη Ελλάδα, στις περιοχές δηλαδή που ήταν κάτω από τον έλεγχο του ΕΛΑΣ, η οργάνωση στον αγώνα θεωρείται ανδρική ιστορία. Στην αρχή, οι γυναίκες ήταν μέσα στα τμήματα. Η Ασημούλα ήταν από τα Δερβενοχώρια και βγήκε στον αγώνα με τον αρραβωνιαστικό της, τον Θεοφάνη. Η Ασημούλα είχε όπλο. Μπορεί να πήγε με τον Θεοφάνη στο μέτωπο, αλλά πήρε μέρος σε όλες τις μάχες.


»Η Λουίζα Τζίμα ήταν μία Αιγυπτιώτισσα, πανέμορφη γυναίκα, μέλος του Κόμματος προπολεμικά, την έστειλαν στη διάρκεια της δικτατορίας εξορία, μαζί με την Ηλέκτρα Αποστόλου. Ήταν παντρεμένη και ο άνδρας της υπέγραψε δήλωση. Ο νόμος του Κόμματος ήταν ότι αν ο άνδρας υπογράψει δήλωση, χωρίζετε. Η Λουίζα είπε πως, “μα, ο άνδρας μου, που ήταν τόσο σπουδαίος συνδικαλιστής, πρέπει να υποφέρει πάρα πολύ, για να υπογράψει δήλωση”, οπότε υπέγραψε κι αυτή. Αυτόν τον εκτέλεσαν και αργότερα παντρεύτηκε τον Τζίμα, τον Σαμαρινιώτη.


»Η Λουίζα ήταν μια ελεύθερη γυναίκα, μορφωμένη, που κάπνιζε και της έλεγαν όλοι “κόψε το τσιγάρο”. Είχε όπλο. Η Λουίζα γύριζε όλα τα βουνά της ελεύθερης Ελλάδας και είχε το όπλο στο χέρι.


»Η Κούλα Ντάνου είχε μείνει έγκυος με κάποιον που είχε πάει στον Αλβανικό Μέτωπο. Όταν εκείνος γύρισε, είχε μωρό. Μπήκε ο Άρης Βελουχιώτης στη μέση και υποχρέωσε τον άνδρα να την παντρευτεί. Μετά από λίγο έφυγε. Αυτή έδωσε το παιδί και πήγε στο τάγμα θανάτου να πολεμήσει.


»Η Θύελλα είχε τρία παιδιά. Τα άφησε στην Αθήνα, βγήκε με έναν άνδρα που της είπε ότι ήταν Εγγλέζος και είχε κάπως κόκκινα μαλλιά. Αυτόν τον έπιασε ο Άρης Βελουχιώτης, τον έδειρε και μαρτύρησε ότι ήταν ένας ζαχαροπλάστης από το Αιγάλεω. Μετά, η Θύελλα πήγε και αυτή στο τάγμα θανάτου και μπήκε και αυτή στη διμοιρία. Η Θύελλα φορούσε ένα παντελόνι που το είχε πάρει από έναν Γερμανό - και τα όπλα της τα είχε πάρει από έναν Γερμανό. Στις μάχες, δεν έδιναν όπλα στις γυναίκες. Τις ονόμαζαν νοσοκόμες, αλλά στην ουσία πολεμούσαν. Και τι έκαναν; Έπαιρναν όπλα από τους εχθρούς. Ενώ, λοιπόν, η διμοιρία έπρεπε να φοράει συγκεκριμένα ρούχα, επειδή τις γυναικείες διμοιρίες τις είχαν και λίγο για μόστρα αυτοί, δεν το έβγαλε το παντελόνι. Το διεκδίκησε και δεν το έβγαλε. Η Θύελλα ήταν μεγάλη πολεμίστρια, στις μάχες ήταν ατρόμητη. Η Θύελλα πέθανε στα Δεκεμβριανά. Σκοτώθηκε στο Εθνικό Θέατρο, όπως κατεβαίνουμε, στο προτελευταίο παράθυρο. Να το θυμόσαστε, όταν περνάτε.


»Ο ΕΛΑΣ της Αθήνας ήταν όλος εφεδρικός. Υπολογίζουν ότι το 10% ήταν γυναίκες. Θα έχετε ακούσει για την Ευτυχία Μουρίκη, τη μάνα της Καισαριανής. Ήταν 17 ετών κοπέλα, όταν βγήκε στον αγώνα. Όταν τη συνάντησα, βέβαια, χρόνια μετά, της είπε ο άνδρας της, “Σήκω να μου φέρεις ένα ποτήρι νερό”. Όπως μου είχε πει και μία γυναίκα πολύ ωραία, “Οι σύντροφοί μας, μετά τον πόλεμο μετατράπηκαν σε Έλληνες άνδρες”».


Χωρίς τις γυναίκες, δεν θα υπήρχε ΕΛΑΣ





Νοσοκόμα φροντίζει τους αντάρτες.


«Τότε υπήρχε η Επιμελητεία του Αντάρτη (ΕΤΑ). Τι ήταν η Επιμελητεία; Ένας στρατός τρία πράγματα θέλει: Όπλα, φαγητό και τις διαβιβάσεις, φυσικά. Ξέρετε ποιος είχε τις διαβιβάσεις που είχε γεμίσει πομπούς όλη την Ελλάδα; Τα κορίτσια της ΕΠΟΝ. Οι χωριατοπούλες ήξεραν να συνδέουν τους ασύρματους. Αυτές τα ήξεραν όλα και έπλεκαν και τη Φανέλα του Αντάρτη. Φανταστείτε ότι έχουμε ένα χωριό και έχουμε μια γιαγιά που κάθεται και πλέκει για τον γιο της που είναι αντάρτης. Ταυτόχρονα, ξέρετε τι κάνει; Φυλάει σκοπιά. Κάθεται σε ένα σημείο που βλέπει τον δρόμο, ποιος έρχεται. Είναι αντάρτισσα ή δεν είναι; Σε έναν κανονικό στρατό, αυτή η γυναίκα που κάθεται και φυλάει σκοπιά είναι μάχιμη. Εκεί δεν τις μετρούσαν.


»Χωρίς τις γυναίκες, δεν θα υπήρχε ΕΛΑΣ. Σε έναν τακτικό στρατό, ένας μάχιμος θέλει πίσω του επτά στις υπηρεσίες. Αυτό που λέμε μάγειρα, διαβιβάσεις, ρούχα κτλ. Για ένα αντάρτικο στρατό, η αναλογία είναι ένας προς 14. Αν, δηλαδή, έχουμε έναν μάχιμο του ΕΛΑΣ, οι 14 που είναι στις βοηθητικές υπηρεσίες ή, όπως τους έλεγαν στο Αλβανικό Μέτωπο, “κουραμπιέδες”, είναι στην πλειοψηφία τους γυναίκες. Και για το φαΐ και για το ντύσιμο και για τα νοσοκομεία, για όλα».

vice