Πώς πέφτουν οι αυτοκρατορίες

Του Martin van Creveld

Όπως γνώριζαν πολύ καλά ο φιλόσοφος Πλάτωνας (428-348 π.Χ.)

και ο πολιτικός/ιστορικός Πολύβιος (200-118 π.Χ.), οι αυτοκρατορίες έρχονται και παρέρχονται. Η Βαβυλωνιακή Αυτοκρατορία ανήλθε και παρήκμασε. Η Περσική Αυτοκρατορία ανήλθε και παρήκμασε. Η Μακεδονική Αυτοκρατορία του Αλέξανδρου αναδύθηκε και διαλύθηκε. Τον πρώτο αιώνα π.Χ., η ιδέα ότι και η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία θα παρακμάσει και θα πέσει μια μέρα είχε γίνει συνηθισμένη στους μορφωμένους κατοίκους της, όπως έγραψε ένας από αυτούς, ο Ρωμαίος ιστορικός Λίβιος, η αυτοκρατορία «πάλευε με το δικό της μεγαλείο». Ωστόσο, δεν υπήρξε συμφωνία για το πότε θα συμβεί αυτό, πόσο μάλλον για το πώς.

Με την πάροδο του χρόνου επινοήθηκαν πολλοί διαφορετικοί λόγοι για να εξηγήσουν την παρακμή. Μιλώντας για τον ελληνορωμαϊκό κόσμο, ίσως η πιο κοινή ιδέα ήταν ότι η εξουσία και η ευημερία υπονομεύουν τον εαυτό τους. Όσο πιο ισχυρή και ευημερούσα μια αυτοκρατορία, τόσο πιο ήπιοι οι πολίτες της και τόσο πιο εθισμένοι στο κρασί, το τραγούδι και τις γυναίκες και τόσο λιγότερο διατεθειμένοι να υπηρετήσουν, να πολεμήσουν και να πεθάνουν. Κατά τη διάρκεια της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αυτό έφτασε στο σημείο όπου οι στρατιώτες ακρωτηριάζονταν για να αποφύγουν τη στρατιωτική θητεία και, εάν οδηγούνταν στη δικαιοσύνη, μπορούσαν να καούν ζωντανοί. Αργά ή γρήγορα έφτασαν στο σημείο οι υπεύθυνοι να στραφούν σε ξένους μισθοφόρους για να υπερασπιστούν την αυτοκρατορία έναντι των εχθρών της. Τελικά αυτοί οι ξένοι θα μετατρέπονταν σε ένα βάρος, είτε επειδή δεν αγωνίστηκαν αρκετά σκληρά είτε επειδή στράφηκαν εναντίον των εργοδοτών τους.

Έκτοτε έχουν δοθεί πολλές άλλες εξηγήσεις. Η αμαρτία ή, στις περισσότερες μη Αβρααμικές θρησκείες, η ανεπαρκής προσοχή στο είδος των θρησκευτικών τελετουργιών που κάνουν τον κόσμο να πάλλεται, έκανε τον Θεό να αποστρέψει το πρόσωπό Του. Ο εμφύλιος πόλεμος, συχνά αποτέλεσμα θρησκευτικών διαφορών ή υπερβολικής φορολογίας ή και των δύο, προκάλεσε την ανατροπή της δημόσιας τάξης. Άνθρωποι με εγωισμό, ιδιαίτερα εκείνοι που ανήκουν στις ανώτερες τάξεις, αρνούνταν να κάνουν παιδιά και να τα μεγαλώσουν, προτιμώντας να χρησιμοποιούν αντισυλληπτικά ή να κάνουν ομοφυλοφιλικό σεξ. Η «αυτοκρατορική υπερεπέκταση», ένας όρος που έγινε δημοφιλής από τον ιστορικό Paul Kennedy στο βιβλίο του 1987 The Rise and Decline of the Great Powers, δημιούργησε μια κατάσταση όπου οι πόροι της Αυτοκρατορίας, υλικοί και ανθρώπινοι, ήταν ανεπαρκείς για να υποστηρίξουν τις δεσμεύσεις της. Η υπερβολική χρήση και η κατάχρηση των φυσικών πόρων προκάλεσε την αποψίλωση των δασών και την ερημοποίηση, για να μην πούμε δηλητηρίαση, ολόκληρων περιοχών, ακόμη και χωρών. Οι φυσικές καταστροφές αυξήθηκαν σε συχνότητα και σοβαρότητα. Συχνά εμπλέκονταν περισσότερες από μία αιτίες ή ένα σύνολο αιτιών  ̶ όλα αναμειγνύονταν μεταξύ τους και τώρα αφού έχουν ενισχυθεί, αντικρούονται μεταξύ τους.

Σε ό,τι αφορά το παρόν. Όπως προέβλεψε με απίστευτη ακρίβεια ο Τζορτζ Όργουελ στο 1984, ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι χωρισμένος σε τρεις γιγαντιαίες αυτοκρατορίες: τις ΗΠΑ και τους υποτελείς συμμάχους της (Ωκεανία), τη Ρωσία (Ευρασία) και την Κίνα (Ανατολασία). Η πρώτη ορίζεται από τον πλούτο της, τον φιλελεύθερο-δημοκρατικό τρόπο ζωής για τον οποίο υπερηφανεύονται τα μέλη της και την προθυμία του να προωθήσει και να υιοθετήσει την επιστημονική/τεχνολογική πρόοδο. Η δεύτερη, από το τεράστιο γεωγραφικό της μέγεθος, τη στρατιωτική της ισχύ και την ικανότητα των κατοίκων της να αντέχουν και να υποφέρουν. Η τρίτη, από τον τεράστιο αριθμό των ανθρώπων της, οι οποίοι, όπως ορισμένοι ερευνητές πιστεύουν, είναι επίσης οι πιο ικανοί από τους υπόλοιπους, κατά μέσο όρο. Και πάλι όλοι αυτοί οι παράγοντες αναμειγνύονται μεταξύ τους και ενισχύονται μεταξύ τους με μυριάδες διαφορετικούς τρόπους.