Ελλάδα: Τρώμε ακτινίδια με απαγορευμένο φυτοφάρμακο που συνδέεται με καρκινογένεση

Ελλάδα και Ιταλία ποντάρουν σε απαγορευμένη ουσία που συνδέεται με

καρκινογένεση – Το Dormex επιστρέφει από το “παράθυρο”

Τους τελευταίους μήνες η Ελλάδα πανηγύρισε τη δεύτερη θέση παγκοσμίως στον όγκο παραγωγής ακτινιδίου, ενισχύοντας σημαντικά την οικονομία της και τις εξαγωγές της σε αγορές όπως η Ιαπωνία, το Μεξικό και η Λατινική Αμερική. Ωστόσο, αυτή η επιτυχία συνοδεύεται από έντονο διεθνή ανταγωνισμό και πολύπλοκα ζητήματα ασφάλειας στην παραγωγή. Η αποκάλυψη έρχεται από την Ιταλία, η οποία στην προσπάθειά της να ανταγωνιστεί την ελληνική παραγωγή, ενέκρινε προσωρινά και κατ’ εξαίρεση τη χρήση του φυτοφαρμάκου Dormex στις καλλιέργειες ακτινιδίου του Νότου. Πρόκειται για μια ουσία που χρησιμοποιείται ήδη επίσης κατ’ εξαίρεση και στην Ελλάδα, αλλά παραμένει αμφιλεγόμενη και απαγορευμένη στην Ευρωπαϊκή Ένωση για πολύ σοβαρούς λόγους που αφορούν την ανθρώπινη υγεία, καθώς συνδέεται με τοξικότητα, κινδύνους για την αναπαραγωγή και πιθανή καρκινογένεση.

Tο Dormex συνδέεται με σοβαρούς κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία: η υδρογονωμένη κυαναμιδίνη θεωρείται υψηλά τοξική και έχει συνδεθεί με πιθανούς καρκινογενετικούς κινδύνους, αρνητικές επιπτώσεις στην αναπαραγωγή και αυξημένη τοξικότητα σε περίπτωση παρατεταμένης ή επαναλαμβανόμενης έκθεσης.

 Στην Ελλάδα η απόφαση (2025) για τη χορήγηση κατά παρέκκλιση άδειας στο φυτοπροστατευτικό προϊόν DORMEX 52 SL αιτιολογήθηκι από το γεγονός ότι υπάρχει τεκμηριωμένη καλλιεργητική ανάγκη λόγω μείωσης των ωρών ψύχους εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, η οποία επηρεάζει τη διακοπή ληθάργου και την ομοιομορφία άνθησης της ακτινιδιάς, ενώ δεν υφίστανται εγκεκριμένες εναλλακτικές λύσεις για τον ίδιο σκοπό. παράλληλα, τα επιστημονικά δεδομένα και οι πειραματικές εκθέσεις που υποβλήθηκαν κρίθηκαν επαρκή, δεν αναμένεται υπέρβαση ανώτατων ορίων καταλοίπων και η εκτίμηση κινδύνου για τον καταναλωτή θεωρήθηκε αποδεκτή, υπήρξαν θετικές εισηγήσεις αρμόδιων ΔΑΟΚ και το νομικό πλαίσιο του άρθρου 53 του Κανονισμού 1107/2009 επιτρέπει τέτοια παρέκκλιση σε επείγουσες καταστάσεις φυτοπροστασίας, ιδίως όταν το προϊόν χρησιμοποιείται ήδη σε ανταγωνίστριες χώρες.

Όμως στην Ιταλία μέχρι πρόσφατα οι αιτήσεις των παραγωγών για άδεια στη χρήση της υδρογονωμένης κυαναμιδίνης — της ενεργής ουσίας του Dormex — είχαν απορριφθεί από τον ιταλικό Υπουργό Υγείας με βάση λόγους υγιεινής και ασφάλειας. Συγκεκριμένα, το Dormex, το οποίο λειτουργεί ως ρυθμιστής ανάπτυξης φυτών και επιταχύνει την αναγέννηση μετά τη χειμερινή αδρανοποίηση, είχε απαγορευτεί τόσο στην Ιταλία όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 2008 λόγω της υψηλής τοξικότητάς του. Πρόκειται για μια ουσία που χρησιμοποιείται για να καλύψει την έλλειψη ωρών ψύχους στα τελευταία ήπιες χειμερινές περιόδους, δεδομένου ότι η μείωση των ψυχρών ωρών δυσκολεύει την ομοιόμορφη και επαρκή παραγωγή ακτινιδίων.

Η προσωρινή άδεια που δόθηκε αφορά συγκεκριμένες περιοχές του Νότου της Ιταλίας (Λάτσιο, Καμπανία, Βασιλικάτα, Καλαβρία, και Πούλια), όπου η παραγωγή έχει δεχτεί ιδιαίτερη πίεση από τις κλιματικές συνθήκες. Το μέτρο έχει χαρακτηριστεί από εκπροσώπους του αγροτικού τομέα ως λύση για να υποστηριχθεί η παραγωγή και να αντισταθμιστεί η απώλεια παραγωγής, ιδίως λαμβάνοντας υπόψη την ενίσχυση που δίνεται στην Ελλάδα, όπου η χρήση του Dormex επιτρέπεται με ανάλογες εκπτώσεις και προσφέρει πλεονέκτημα στην παραγωγή ακτινιδίων.

Η έγκριση γίνεται υπό το πλαίσιο παραγωγικών δυσκολιών και αυξημένου ανταγωνισμού στην Ευρώπη, όπου χώρες όπως η Ελλάδα έχουν ήδη εφαρμόσει τέτοιου είδους παρέκκλιση για την ίδια ουσία τα προηγούμενα χρόνια.

Απόσπασμα από τον επίσημο Κανονισμό (EU) 2024/3199 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που αναφέρει ότι η ουσία cyanamid (Dormex) απαγορεύεται για οποιαδήποτε χρήση στην κατηγορία φυτοφαρμάκων στην ΕΕ και πρέπει να καταχωριστεί στο Annex I του Regulation (EU) No 649/2012.

Οι επιστημονικές πηγές που τεκμηριώνουν την επικινδυνότητα του Dormex

Σε κλινικές και τοξικολογικές μελέτες περιγράφονται περιστατικά οξείας τοξικότητας μετά από έκθεση σε υδρογονωμένη κυαναμιδίνη (π.χ. ερεθισμός δέρματος, αναπνευστικού, συστημικές τοξικές επιδράσεις) και σοβαρές αντιδράσεις σε ανθρώπους που εκτέθηκαν επαγγελματικά ή από ατύχημα. Αυτές περιλαμβάνουν συμπτώματα όπως ερύθημα, ερεθισμός, αναπνευστική δυσχέρεια, και γενικότερες τοξικές επιδράσεις στο καρδιαγγειακό και νευρικό σύστημα. Μια συγκεκριμένη κλινική μελέτη από το Ain Shams University στην Αίγυπτο, μάλιστα, κατέγραψε σοβαρή οξεία τοξικότητα σε περιπτώσεις ανθρώπινης έκθεσης (επηρεάζοντας κεντρικό νευρικό σύστημα, αναπνευστικό, καρδιά, νεφρά κ.ά.) Αναφορές περιστατικών σε εργαζόμενους (Case report) δείχνουν ότι η έκθεση, ακόμα και με υποθεραπευτικές/επαγγελματικές δόσεις, μπορεί να προκαλέσει σοβαρά συμπτώματα και, σε μερικές περιπτώσεις, θάνατο.

Σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό κανονισμό για ταξινόμηση και επισήμανση ουσιών (CLP, Annex VI του Κανονισμού (EC) 1272/2008), η υδρογονωμένη κυαναμιδίνη χαρακτηρίζεται ως τοξική αν καταποθεί, τοξική σε επαφή με το δέρμα, προκαλεί σοβαρά εγκαύματα σε δέρμα/μάτια, είναι εν δυνάμει καρκινογόνος και βλαβερή για την αναπαραγωγή ή το έμβρυο, μπορεί να προκαλέσει βλάβες σε όργανα από παρατεταμένη ή επαναλαμβανόμενη έκθεση και επιδρά αρνητικά στο περιβάλλον. Η επίσημη ταξινόμηση για cyanamide / hydrogen cyanamide μπορεί να αναζητηθεί στο Ηarmonised Classification and Labelling Inventory της ECHA (European Chemicals Agency), που συγκεντρώνει όλες τις εναρμονισμένες H‑δηλώσεις επικινδυνότητας για ουσίες που έχουν καταχωριστεί με CLP.

Η ταξινόμηση αυτή δεν είναι απλή εκτίμηση δημοσιογράφων ή ενδιαφερομένων αλλά βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα καταχώρισης και τοξικολογικές εκθέσεις που χρησιμοποιούνται από τις ρυθμιστικές αρχές για την κατάταξη και τον περιορισμό χημικών ουσιών στην ΕΕ. Συμπληρωματικά δελτία ασφάλειας προϊόντος (Safety Data Sheets) αναφέρουν ότι το προϊόν είναι ύποπτο για καρκινογένεση και υπογραμμίζουν την ανάγκη για αυστηρά μέτρα προστασίας κατά την χρήση και χειρισμό.

Αυτή η εξέλιξη έχει ανάψει τη συζήτηση στην Ιταλία γύρω από τα όρια μεταξύ δημόσιας υγείας και οικονομικών αναγκών της γεωργίας, δεδομένου ότι αφορά ουσίες με υψηλή τοξικότητα που χρησιμοποιούνται για να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις καλλιέργειες. Στην Ελλάδα υπάρχει κάποια ανησυχία;