Τουρκικός νόμος για τη «Γαλάζια Πατρίδα»: Τι σημαίνει για Ελλάδα, διεθνές δίκαιο και Αιγαίο

Το πρόσφατο δημοσίευμα της τουρκικής εφημερίδας Milliyet περί

προετοιμασίας νομοθετικής πρωτοβουλίας για τη λεγόμενη «Mavi Vatan» («Γαλάζια Πατρίδα») επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί η Τουρκία, μέσω εσωτερικής νομοθεσίας, να δημιουργήσει νέα δεδομένα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, παρά το γεγονός ότι δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982);

Η απάντηση είναι σύνθετη και αφορά τόσο το εσωτερικό τουρκικό δίκαιο όσο και το διεθνές σύστημα ισορροπιών.

Καταρχάς, ένας πιθανός νόμος περί «Γαλάζιας Πατρίδας» θα έχει ιδιαίτερη σημασία για την ίδια την Τουρκία. Θα πρόκειται ουσιαστικά για επίσημη θεσμοθέτηση των τουρκικών θαλάσσιων διεκδικήσεων, προσφέροντας νομική βάση στις κρατικές υπηρεσίες, στο πολεμικό ναυτικό, στην ακτοφυλακή και στις ενεργειακές αρχές της χώρας. Μέσω ενός τέτοιου νομοθετήματος, η Άγκυρα θα μπορεί να εκδίδει άδειες ερευνών, NAVTEX, να συνάπτει συμβάσεις υδρογονανθράκων και να εμφανίζει τις διεκδικήσεις της ως στοιχείο επίσημης κρατικής πολιτικής.

Ωστόσο, το γεγονός ότι ένα κράτος νομοθετεί εσωτερικά δεν σημαίνει ότι οι ρυθμίσεις αυτές παράγουν αυτομάτως διεθνές δίκαιο ή δεσμεύουν τρίτες χώρες.

Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει ούτε κυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, γεγονός που της επιτρέπει να υποστηρίζει ότι δεν δεσμεύεται από πολλές από τις προβλέψεις της.

Παρ’ όλα αυτά, σημαντικό μέρος της UNCLOS θεωρείται πλέον εθιμικό διεθνές δίκαιο και συνεπώς δεσμεύει όλα τα κράτη, ανεξαρτήτως υπογραφής.

Η ελληνική θέση είναι ότι το δικαίωμα επέκτασης χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, η υφαλοκρηπίδα και η ΑΟΖ των νησιών αποτελούν θεμελιωμένες αρχές του διεθνούς δικαίου. Η Τουρκία, αντίθετα, υποστηρίζει ότι το Αιγαίο αποτελεί «ειδική περίπτωση/ sui generis» λόγω της γεωγραφίας του και ότι η εφαρμογή των 12 ναυτικών μιλίων θα μεταβάλει δραστικά τις ισορροπίες.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι ένας τουρκικός νόμος για τη «Γαλάζια Πατρίδα» δεν θα δεσμεύει νομικά την Ελλάδα ούτε οποιοδήποτε τρίτο κράτος. Δεν μπορεί μονομερώς να αλλάξει θαλάσσια σύνορα ή να ακυρώσει κυριαρχικά δικαιώματα άλλων χωρών. Όμως, μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές εντάσεις «επί του πεδίου».

Το πιθανότερο σενάριο είναι η περαιτέρω ενίσχυση της τουρκικής ναυτικής παρουσίας σε περιοχές αμφισβήτησης. Η Άγκυρα θα μπορούσε να συνοδεύει ερευνητικά ή γεωτρύπανα με φρεγάτες, κορβέτες και UAV, επιχειρώντας να δημιουργήσει εικόνα «ασκούμενης δικαιοδοσίας». Πρόκειται για τη γνωστή στρατηγική των «γκρίζων ζωνών», δηλαδή της σταδιακής εμπέδωσης αμφισβητήσεων χωρίς άμεση πολεμική αναμέτρηση ( βλ. δόγμα Νιχάτ Ερίμ).

 Σε αυτό το πλαίσιο, επανέρχεται και το ζήτημα του casus belli. Από το 1995 η τουρκική Εθνοσυνέλευση έχει χαρακτηρίσει πιθανή ελληνική επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο ως αιτία πολέμου. Η Ελλάδα θεωρεί ότι διαθέτει αναφαίρετο δικαίωμα επέκτασης βάσει του διεθνούς δικαίου, όπως συμβαίνει σχεδόν παγκοσμίως.

Η Τουρκία υποστηρίζει ότι σε περίπτωση πλήρους εφαρμογής των 12 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο θα περιοριστεί δραστικά η ελεύθερη πρόσβασή της σε διεθνή ύδατα. Η ελληνική πλευρά απαντά ότι το δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης παραμένει κατοχυρωμένο και ότι η ίδια η Τουρκία εφαρμόζει ήδη 12 ναυτικά μίλια σε άλλες θαλάσσιες περιοχές.

Παρά την ένταση της ρητορικής, οι περισσότεροι διεθνείς αναλυτές θεωρούν πιθανότερο ένα σκηνικό αυξημένης κρίσης, στρατιωτικής κινητοποίησης και διπλωματικής πίεσης, παρά μια άμεση γενικευμένη σύρραξη. Το πραγματικό διακύβευμα είναι αν η Άγκυρα θα επιχειρήσει να μετατρέψει τις θεωρητικές διεκδικήσεις της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε καθημερινή πρακτική στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Και η απάντηση είναι “ναι”, ειδικά όσο θα πηγαίνουμε προς τις Τουρκικές εκλογές. Μάλλον πρόωρες το φθινόπωρο του 2027 με ενεργοποίηση του άρθρου 116 του Συντάγματος για πιθανή επανεκλογή Ερντογάν.